هنر هر ملت ریشه در باورها و اعتقادات و اساطیر مردمان آن دارد و رمزگشایی آن نیازمند شناخت اسطوره های آنان است. نقد اسطوره ای، رویکردی میان رشته ای است که بر پایۀ انسان شناختی، روان شناسی، تاریخ ادیان و تاریخ تمدن، به تأویل اثر ادبی و شناسایی بن مایه های اسطوره ای موجود در آن اثر می پردازد. ازآنجاکه شاهنامۀ فردوسی، دارای درونمایه ای عمیقاً اسطوره ای است، به طرز آشکاری در خود قابلیت تحلیل آرکی تایپی دارد. این پژوهش سعی بر آن دارد، با تمرکز بر دیدگاه نورتروپ فرای، به تفسیر و تحلیل کهن الگوی جنگ بزرگ در شاهنامه بپردازد و بدین لحاظ، نگاره های منتخب در این جستار را بر اساس الگوهای ساختارگرایانه، بررسی می کند. دیدگاه فرای مبنی بر روح زمانه است و تأکید دارد، با یک طبقه بندی فراگیر، ادبیات و هنر را در قالب فضایی قرار دهد که سمبول های آرکی تایپی و چرخۀ فصول ایجاد می کنند. برای دستیابی به این منظور، ابتدا تعاریف نظری و نحوۀ شکل گیری اسطوره ها مطالعه خواهد شد و سپس جامعۀ آماری معرفی و توصیف می شود. در ادامه، با استفاده از نظریۀ فرای به عنوان رویکرد قالب، تحلیل آثار انجام می شود. نتیجۀ پژوهش مشخص کرد، روایت جنگ بزرگ و نگاره های منتخب شاهنامۀ شاملو میزان قابل توجهی، با نظریۀ نقد اسطوره ای فرای همنشینی دارد و سمبول های آرکی تایپی فرای که سه گونه تصاویر بهشتی، دوزخی و قیاسی هستند، درصد بالایی از نگاره های منتخب شاهنامۀ شاملو را پوشش می دهند. به این ترتیب، می توان چنین نتیجه گرفت که بن مایه ها و مضامین اسطوره ای و کهن الگویی در مراحل و عناصر نگاره ها، قابل شناسایی هستند و این تصاویر پیام رسانانی هستند که نحوۀ نمایش معانی و سمبل های کهن الگویی را در سطوح مختلف ادبی و بصری انتقال می دهند.

زمینه: شاهنامۀ منثور ابومنصوری، پیش از فردوسی به دستور ابومنصور محمد بن عبدالرزاق و با فراخوانی چهار موبد تدوین شد. از این متن که پایۀ کار فردوسی در نظم شاهنامه بوده، تنها مقدمۀ آن، آن هم به سبب راهیابی به برخی دست نویس های شاهنامه، به جا مانده است؛ به گونه ای که از دوازده دست نویس اساس کار تصحیح خالقی مطلق، ده نسخه آن را در خود داشته اند.روش: در این پژوهش برآنیم به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد کتابخانه ای، چگونگی و چرایی راهیابی مقدمۀ شاهنامۀ ابومنصوری را به شاهنامۀ فردوسی نشان دهیم.یافته ها: نتیجۀ پژوهش نشان می دهد که فردوسی در تدوین و تحریر سوم شاهنامه که در پی ناامیدی از دربار غزنه انجام شده است، در تقابل با محمود غزنوی و برای جبران آشکارا نام نبردن از ابومنصور در تحریر پیشین به واسطۀ دشمنی غزنویان با او، هجو محمود و مقدمۀ قدیم شاهنامۀ ابومنصوری را در آن می گنجاند که سپس تر، این تغییرات در تحریر سوم به دست نویس های شاهنامه راه می یابد.

یکی از مختصرترین بخشهای شاهنامه مربوط به سلسلۀ اشکانیان است. در این مقاله تلاش شده تا با بازنمایی اشکانیان در یک سند مهم ایرانی یعنی شاهنامه، بررسی متفاوتتری صورت گیرد. این بازنمایی در سه بخش مورد توجه بوده است: الف)تبار و تاریخ اشکانیان در شاهنامه و مقایسۀ آن با متون جدید تاریخ ایران باستان ب)تجلّی اشکانیان در بخش پهلوانی شاهنامه ج)بررسی نظام سیاسی و مقایسۀ لیست پادشاهان اشکانی در شاهنامه با متون جدید. در بخش اول مقاله با توجه به ابیات خود شاهنامه در مورد اشکانیان و مناظرۀ بهرام چوبین و خسرو پرویز مشخص گردید فردی که فردوسی با نام "آرش" به عنوان نیای اشکانیان معرفی      می کند همان آرش کمانگیر در متون تاریخی دوران اسلامیست. سپس به بازنمایی ریشه های کهنتر هند و ایرانی و ارتباط آرش با آیین مهری با عنایت به اساطیر، اسناد تاریخی و منابع باستان شناسی مانند سکه ها و نقاشی های اشکانی در کنار ابیات شاهنامه و بررسی عبارت«آئین میلاد» در این ابیات پرداخته شد. بخش دوم مقاله به پهلوانان و خاندانهای مرتبط با تاریخ پارتیان اختصاص داده شد و صورت بندی جدیدی از تقابل اشکانیان و ساسانیان در شاهنامه ارائه گردید. اینکه چگونه بخش پهلوانی شاهنامه با داستان منوچهر و آرش به عنوان نیای اشکانیان، با توجه به ارتباط ایشان با ادیان کهنتر ایرانی، آغاز شده و با پادشاهی بهمن به عنوای نیای ساسانیان و فرزند اسفندیار، پهلوان محبوب موبدان و مرگ رستم به پایان می رسد. در بخش آخر مقاله نیز نوع نظام سیاسی و طول حکومت اشکانیان در شاهنامه و لیست پادشاهان آنها در این اثر حماسی با متون جدید تاریخ باستان مقایسه گردیده است. در این بخش شاهنامه «روم» و «یونان» یکی دانسته شده و اسکندر، رومی معرفی می شود که می تواند ناشی از اینهمانی این دو کشور به عنوان دشمن غربی در منابع ساسانی و خداینامه ها باشد. حال آنکه منطقاً تفکیک روم و یونان در عهد اشکانی می توانست به راحتی صورت پذیرد و عبارت"دوستدار یونان" بر سکه های اشکانی مویّد این دیدگاه است.

ساختار متن و چگونگی چینش اجزای سازندۀ آن نقش مهمی در فهم مخاطب از معنا دارد. گویندۀ توانا برای نفوذ در ذهن مخاطب از شگردهای مختلفی در زبان استفاده می‏کند؛ یکی از این شگردها نوع چینشی است که برای ساختار کلام خود برمی‏گزیند. این نکته ‏افزون‏بر سخندانی و شناخت قابلیّت‏های زبان، نیازمند آشنایی با روحیه و منش مخاطب و نیز مسائل اجتماعی و فرهنگی حاکم بر بافت کلامی و غیرکلامی است. شاهنامه از گفتارهای مختلفی تشکیل شده است که فردوسی آنها را از زبان شخصیت‏ها نقل می‏کند؛ این گفتارها نقش مهمی در پیشبرد داستان‏ها دارد. در این مقاله، چینش متنِ چند گفتار در شاهنامه با موضوع «درخواست» بررسی، و به این پرسش‏ها پاسخ داده می شود: گفتار درخواست‏محور در شاهنامه چه نوع چینشی دارد؟ چه عواملی موجب شده است فردوسی چینش و ساختاری ویژه برای کلام خود برگزیند و این ساختار متنی چگونه موجب بلاغت کلام شده است؟ برای انجام این پژوهش، با تلفیقی از دیدگا‏ه هلیدی و حسن دربارۀ بافت و متن (1985) و روش ساسانی و یزدانی در بررسی چینش متن (1392)، نخست بافت کلامی و غیرکلامی و نوع چینش چند گفتارِ درخواست‏محور شاهنامه (نامه) تعیین می‏شود؛ سپس رابطۀ بافت و نوع ساختار این گفتارها بررسی خواهد شد. نتیجۀ بررسی نشان می‏دهد نوع چینش این گفتارها شامل توالی گام‏های «ستایش» (خدا و مخاطب)، «زمینه‏چینی» (متغیر)، «درخواست» (شرح ماجرا و درخواست) و «پایان‏بندی» (متغیر) است که به گفتار درخواست، ساختاری ویژه می‏بخشد. این ساختار ثابت که نشان‏دهندۀ توجه فردوسی به بافت فرهنگی و گفتاری روزگار اوست، موجب نوعی هماهنگی و انسجام در متن شاهنامه می‏شود که با امکان پیش‏بینی‏پذیری، به فهم سریع‏تر مخاطب از متن می‏انجامد؛ نیز گام‏ «زمینه‏چینی» ـ که گامک‏های متفاوتی ‏دارد و چگونگی و میزان آنها با توجه به موضوع و بافت متغیر است ـ نقش مهمی در ترغیب مخاطب و بلاغت گفتار درخواست دارد.

دلیری در شاهنامه مفهومی بنیادین و گسترده است و با مفاهیم دیگری چون خرد، نجابت، جنگاوری، شجاعت، نام و... هم بسته است. این مقاله درصدد است تا چگونگی بیان مفهوم دلیری را در دو حوزه زبان و تصویر در شاهنامه بررسی کند. فردوسی برای تبیین مفهوم دلیری در شعر از چه استعاره های مفهومی مدد جسته است و هنرمند نگارگر چه تمهیداتی را برای تصویرسازی این استعارات به کار برده است؟ آیا سعی کرده تا تنها به متن وفادار باشد یا برای بیان این مفهوم به خلاقیت هایی دست زده است؟ در این پژوهش دیدگاه استعاره های مفهومی جرج لیکاف و مارک جانسون به عنوان چارچوب نظری تحقیق انتخاب و نگاره ها نیز از شاهنامۀ طهماسبی انتخاب شده است و تحلیل نگاره ها براساس روش نشانه شناسی اجتماعی تصویر (کرس و ون لیوون) صورت گرفته است. نتایج تحقیق نشان می دهد که نگارگر علاوه بر استفاده از قراردادهایی چون عناصر نما، همچون ظاهر کنشگر، ترکیب بندی، ارزش اطلاعات، قاب بندی و نشان داری، از عناصری اجرایی، چون حضور مشارکت کنندگان، مقتضیات صحنه و انواع بردار در ایجاد کنش و همچنین از عناصر ارتباطی مثل زاویه دید، فاصله و تماس برای به تصویر کشیدن استعاره های مفهومی دلیری استفاده کرده است. در بعضی از این تصاویر نگارگر به ابداعاتی در بازنمایی این استعاره ها دست زده که گاهی هم راستا با کلیت داستان است و گاهی بدون توجه به داستان. تمهیداتی چون نشانداری یا ترکیب بندی و قاب بندی که در جهت افزون سازی و تشدید معنای استعاره های پهلوانی در نگاره ها به کار برده است.

کنایه به عنوان یک عنصر ادبی، دو معنای ظاهری و باطنی را به ذهن متبادر می کند و درک خواننده را در تعلیق می گذارد و دریافت او را به تعویق می اندازد. از منظر زیباشناسی نیز چون تصویرساز است، زیبایی هنری می آفریند؛ ازاین رو، کنایه در ادبیات جایگاه خاصی دارد و شاعران برای جلوگیری از بیان صریح و مستقیم از آن بهره های فراوانی برده اند و مقصود و مافی الضمیر خود را در قالب این شیوة بیانی مطرح کرده اند. ارتباطات غیرکلامی و زبان بدن نیز یکی از مظاهر زبان عادی و روزمره است که عنصری یاری گر تلقی می شود؛ بدین معنی که می توان رفتار غیرکلامی را در کنار ارتباط کلامی به کار گرفت و به کمک آن، مقصود خود را بهتر، دقیق تر و گاهی مؤثرتر به مخاطب منتقل کرد. یکی از دلایل تاثیرگذاری شگرف کنایه در کلام، ارتباط تنگاتنگ آن با رفتارهای غیرکلامی و پیوند معنایی و بستگی مفهومیِ این دو مقوله با یکدیگر است. نگارندگان در جستار حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس شاهنامۀ فردوسی به بررسی کنایه های برگرفته از مفهوم رفتارهای غیرکلامی پرداخته و به این نتیجه رسیده اند که بخش عظیمی از کنایه ها، از مفهوم رفتارهای غیرکلامی اقتباس شده و میان این دو مقوله، مناسبات معناییِ درک پذیری وجود دارد و درک ارتباط معنایی این دو مقولۀ ادبی و زبانی، منجر به کشف ارتباط ظریفی میان زبان ادبی و زبان عادی می شود. رفتارهای حرکتی، حالات چهره، محیط و ظاهر فیزیکی به ترتیب پربسامدترین رفتارهایی هستند که کنایه های شاهنامه از آن ها دریافت شده است

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در روانشناسی ژرفا، هرچند «من»، مرکز «خودآگاهی» است و انسان به واسطۀ آن با جهان پیرامون خود ارتباط برقرار می سازد، ولی کل روان، مرکزی دیگر به نام «خویش» دارد که علاوه بر خودآگاهی، ناخودآگاهی را نیز در برمی گیرد. در حقیقت، «خویش»، به عنوان هستۀ مرکزی روان، کهن نمونۀ تمامیت و تنظیم کنندۀ روان به شمار می آید که انسان بواسطۀ آن، به فردیت و یکپارچگی شخصیت می رسد. از آنجا که «خویش» -به مانند دیگر کهن نمونه ها- برای تجلّی و ظهور، نیاز به استفاده از نمادها دارد، در اساطیر، رؤیاها و افسانه ها، خود را در سیمای شخصیت هایی والا و مقدّس، و یا در شکل نمادهای تمامیت، و در کل، در کسوت هر موجودِ یاری رسان و یاریگر -چه جاندار و چه بی جان- به نمایش می گذارد. طومارهای نقّالی شاهنامه، از آنجا که بر بنیانِ حماسه ها و اساطیر بنا نهاده شده اند، می توانند بهترین تجلّی گاه عناصر ناخودآگاهی و کهن نمونه ها باشند. طومار زریری نامه (موسوم به شاهنامۀ نقّالان) که جامع ترین و طولانی ترین طومار نقّالی شاهنامه است، از جملۀ همین طومارهاست، که نگارندگان بتفصیل، به بررسی نمادهای «خویش» در آن پرداخته اند و همگیِ این نمادها را در انواعِ: نمادهای انسانی، حیوانی، شیئی، کلامی، غیبی و آرامگاه مردگان طبقه بندی کرده اند.

زمینه و هدف: در این پژوهش، که برپایۀ تلفیق مؤلّفه های مهم و کاربردی تحلیل انتقادی گفتمان «فرکلاف» و «لاکلا و موفه» شکل گرفته است، برآنیم تا ضمن بررسی گفتمانهای برون متنی با مؤلّفه های مهمّ گفتمان مدار نشان دهیم گفتمان دینی-سیاسی بخش تاریخی شاهنامه وابسته به کدام دالّ مرکزی، دال یا دالهای سیّال و شناور است و مهمتر اینکه این نظم گفتمانی با بکارگیری کدام مؤلّفه های گفتمان مدار، هویّت خود را عمیقتر و طبیعیتر تثبیت میکند؟ روش مطالعه: پژوهش حاضر مطالعه ای نظری است و به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. محدودۀ موردمطالعۀ این پژوهش بخش تاریخی شاهنامه فردوسی است به کوشش جلال خالقی مطلق در دو جلد که در انتشارات سخن به چاپ رسیده است. یافته ها: در این پژوهش نشان دادیم این نظم گفتمانی با بکارگیری مؤلّفه های مناسب گفتمان مدار تحلیل گفتمان بخوبی توانسته است عوامل برون متنی را برجسته تر، طبیعیتر و نزدیک به واقعیت جلوه دهد. ازطرفی، اندیشه و اعتقادات فردوسی و مؤلّفه های گفتمانیِ بکار گرفته شده توسط او تأثیر مهمی در جهتدهی نظم گفتمان دینی سیاسی شاهنامه دارد. نتیجه گیری: نظم گفتمان مذهبی-سیاسیِ بخش تاریخی شاهنامه وابسته به دالّ مرکزی دین بهی و دالهای شناور و سیّال موبدان و بزرگان است. این نظم گفتمانی با بکارگیری دو مؤلّفۀ مهم «تفکیک و غیریت سازی» و «طبیعی شدگی»، ضمن پنهان کردن نقاط ضعف و آشکار کردن نقاط قوّت خود و بالعکس آشکار کردن نقاط ضعف و پنهان کردن نقاط قوّت گفتمان دینیِ رقیب در کشمکش و تخاصم با این گفتمان، تثبیت هویّت خود را مؤثرتر و طبیعیتر بازنمایی میکند.